آنها را تبيين كرده است و نيز قوانين علمى كه بدان اشاره نموده است : در حديث ديگرى مىخوانيم كه : « ظاهر قرآن كسانى هستند كه آيات درباره آنها نازل شده و باطن قرآن كسانى هستند كه كارهايى نظير كارهاى آنان مىكنند . « 1 » » چنانچه معروف است داستان كسانى كه قرآن دربارهء آنها نازل شده است جنبه تربيتى قرآن مىباشد ولى هنگامى كه قرآن از اين داستانها سنّتهايى عمومى انتزاع مىكند كه هم كسانى را در بر مىگيرد كه قرآن درباره آنها نازل شده و هم كسانى را كه همچون آنها عمل مىكنند در اين هنگام ، سنّتهاى مذكور علم تاريخ يا اجتماع و يا نظاير آن به شمار مىآيد . در حديث ديگرى آمده است كه مردى مىگويد : « از امام معصوم درباره مفهوم ظاهر و باطن قرآن پرسش كردم و حضرت فرمود : ظاهر قرآن تنزيل آن و باطن قرآن تأويل آن مىباشد و از آن است هرچه گذشته و از آن است هرچه تحقّق نيافته است و جريان دارد و همچون جريان خورشيد و ماه ، هرگاه تأويلى از چيزى آمده باشد تحقّق يابد . » اين حديث بر معناى حديث اوّل تأكيد دارد و هر دو اتفاق نظر دارند كه تنزل قرآن ظاهر آن است كه الفاظ بر آن دلالت دارند در حالى كه تأويل ، بطن قرآن است و همان واقعيت علمى است كه ظاهر به

--> ( 1 ) - تفسير صافى ، ج 1 ، ص 17 .